زیاد بودن مایع دور جنین چه علتی دارد؟ افزایش ادرار جنین به دلیل دیابت مادر یا بارداری دوقلویی علت شایع آن است؛ در این مقاله خطرات و مراقبتهای لازم را بررسی کردیم.
آیا زیاد بودن مایع دور جنین خطرناک است؟
آنچه در این مقاله میخوانید
زیاد بودن مایع دور جنین
زیاد بودن مایع دور جنین یا در اصطلاح پزشکی «پلیهیدرآمنیوس» یکی از وضعیتهای مهم در دوران بارداری است که توجه و پایش دقیق پزشک را میطلبد. مایع آمنیوتیک نقشی حیاتی در حفظ دمای بدن جنین محافظت از او در برابر ضربههای فیزیکی جلوگیری از فشرده شدن بند ناف و تکامل صحیح ریهها و دستگاه گوارش دارد. در حالت طبیعی این مایع حاصل تعادلی دقیق میان ادرار کردن جنین و بلعیده شدن مجدد آن توسط خود جنین است. اما هرگونه اختلال در این چرخه میتواند منجر به تجمع بیش از حد آب در کیسه بارداری شود.
افزایش بیش از حد این مایع معمولاً در سونوگرافیهای روتین بارداری و با اندازهگیری شاخصهایی مانند AFI مشخص میشود. دلایل متعددی میتوانند در بروز این شرایط نقش داشته باشند از دیابت بارداری مادر و بارداریهای چندقلویی گرفته تا ناهنجاریهای گوارشی جنین یا موارد بدون علت مشخص (ایدیوپاتیک). این عارضه در صورت شدت یافتن ممکن است با علائمی مانند تنگی نفس شدید مادر احساس کشیدگی و درد در شکم بزرگی نامتناسب رحم نسبت به سن بارداری و افزایش خطر زایمان زودرس همراه باشد.شناخت بهموقع دلایل این مشکل و مدیریت صحیح آن به مادران باردار کمک میکند تا دوران بارداری ایمنتری را پشت سر بگذارند و از عوارض احتمالی حین زایمان پیشگیری نمایند.
مهمترین علتهای زیاد بودن مایع آمنیوتیک
علل افزایش حجم مایع میتواند منشا مادری جنینی یا جفتی داشته باشد. در مواردی نیز با وجود بررسیهای کامل علت مشخصی یافت نمیشود که به آن فرم ایدیوپاتیک میگویند. در ادامه مهمترین علل آن (هر کدام در ۴ الی ۵ سطر توضیح داده شدهاند) ارائه میشود:
دیابت بارداری مادر
شایعترین علت مادری این وضعیت کنترل نامناسب قند خون در دوران بارداری است. گلوکز بالای خون مادر به راحتی از جفت عبور کرده و وارد جریان خون جنین میشود و باعث افزایش سطح انسولین در بدن او میگردد. این انسولین اضافه به مانند محرک قوی کلیههای جنین را به تولید ادرار بسیار بیشتر از حد مجاز وادار میکند. نتیجه نهایی این واکنش تجمع غیرعادی مایع در کیسه بارداری است. به همین دلیل کنترل مرتب قند خون ناشتا و سه ساعت بعد از غذا بخش حیاتی مدیریت این مشکل محسوب میشود.اختلالات بلع یا گوارش در جنین
جنین برای حفظ تعادل دقیق حجم مایع باید توانایی بلع عادی مایع آمنیوتیک را داشته باشد. هرگونه انسداد یا نقص در مری دوازدهه و دیگر بخشهای لوله گوارش جنین مانع از بازجذب طبیعی مایع میگردد. همچنین تضعیف عضلات ماهیچه و اعصاب مربوط به بلع در جنینهای مبتلا به برخی بیماریهای عصبی-عضلانی مانع از عمل قورت کردن مایع میشود. در نتیجه مایعی که تولید شده است دیگر به چرخه بازجذبی برنگردد و کمکم در فضای اطراف جنین جمع میشود. این موضوع یکی از دلایل اصلی افزایش مایع در ناهنجاریهای ساختاری دستگاه گوارش است.بارداریهای چندقلویی
در بارداریهای دوقلویی همسان که یک جفت مشترک دارند سندرم خطرناک انتقال خون از یک قل به قل دیگر (به اصطلاح TTTS) ایجاد میشود. در این بیماری عروق تغذیهکننده جفت به نحوهای متصل میشوند که خون از قل دهنده به قل گیرنده منتقل میگردد. قل گیرنده مازاد خون دریافت میکند و قلب و کلیههای او بیش از حد فعال میشوند و در نتیجه ادرار بسیار فراوانی تولید میکند. تجمع این ادرار اضافه باعث زیاد شدن قابل توجه مایع آمنیوتیک گیرنده میشود. تشخیص بهموقع این سندرم با سونوگرافی تخصصی پریناتولوژی نقش مهمی در حفظ سلامت دوقلوها ایفا میکند.ناسازگاریهای خونی و کمخونی جنین
ناسازگاری گروه خونی مادر و جنین نظیر ناسازگاری ارهاش (Rh) یا خانمان خون گروههای دیگر میتواند به تخریب گلبولهای قرمز جنین منجر شود. در چنین وضعیتی کمخونی (آنمی) شدید و به دنبال آن افزایش برونده قلبی جنین و نارسایی خفیف عملکرد قلب ایجاد میگردد. گلوکز و خون رسانی بیشتر به کلیهها نیز باعث جهش کلیههای جنین به تولید ادرار فراوان میشود. همچنین برخی عفونتهای مادرزادی مانند توکسوپلاسموز و عفونتهای ویروسی نیز به همان مکانیزم منجر به کمخونی و افزایش مایع آمنیوتیک میگردند. این موارد به ویژه در صورت شدید شدن نیازمند پیگیری و نظارت تخصصی اورژانسی هستند.اختلالات ژنتیکی و کروموزومی
ناهنجاریهای کروموزومی نظیر تریزومیها (مانند تریزومی ۲۱ یا داون) و دیگر ناسازگاریهای ژنتیکی میتوانند به اشکال گوناگون عامل زیاد شدن مایع آمنیوتیک گردند. این اختلالات اغلب با ناهنجاری در ساختار لوله گوارش مری و دیگر ارگانهای جنین همراهند که مانع از بلع نرمال مایع میشود. از سوی دیگر برخی ناهنجاریهای ژنتیکی کلیه و مجاری ادراری جنین نیز ممکن است با ترشح یا ادرار غیرعادی همراه باشند. در بیشتر این موارد آزمایشهای ژنتیکی و سونوگرافی آنومالی پیشرفته ابزار کلیدی برای تشخیص بهموقع و مشورت تخصصی به خانوادهها هستند. اطلاع زودرس از این وضعیت به والدین امکان برنامهریزی برای مراقبت ویژه پیش از زایمان و پس از تولد فراهم میکند.علائم بالینی افزایش مایع دور جنین
در موارد خفیف ممکن است مادر هیچ علامتی حس نکند. اما با شدت گرفتن افزایش مایع نشانههای زیر بروز میکنند:
تنگی نفس و تپش قلب: رحمی که به علت تجمع بیش از حد مایع بزرگ شده است از پایین به دیافراگم (عضله اصلی تنفس) فشار وارد میکند و حرکات طبیعی بازدم و شهیق را محدود میسازد. در نتیجه مادر احساس تنگی نفس حتی در فعالیتهای معمولی روزمره پیدا میکند و ضربان قلبش نیز به دلیل کارکرد بیشتر برای جبران کمبود اکسیژن سریعتر میشود. این علامت به ویژه هنگام خوابیدن به پشت یا راهرفتن طولانی بیشتر به چشم میآید.
تورم شدید پاها و دیواره شکم: فشرده شدن عروق وریدی بزرگ ناحیه لگن به علت فشار رحم بزرگ شده بازگشت خون از اندامهای تحتانی به قلب را سخت میکند. خون و مایعات اضافه به جای بازگشت در بافتها و بافتهای زیر پوسته پاها ساقها و گاهی دیواره شکم تجمع میکنند. نتیجه این وضعیت تورم (ادم) چشمگیر و سنگین در این نواحی است که معمولاً با افزایش فشار احساسی و ناخوشی همراه است.
انقباضات زودرس رحمی: رحم با حجم غیرعادی مایع به فراتر از ظرفیت طبیعی خود کشیده میشود و دیواره عضلانی آن به علت کشیدگی بیش از حد تحریکپذیر میگردد. این وضعیت میتواند به شکل انقباضات پیدرپی و زودرس (قبل موعد) بروز کند که در صورت شدت و تکرار خطر شروع زایمان زودرس را به وجود میآورد. تشخیص زودرس از این انقباضات و مراقبت نزدیک توسط پزشک از اقدامات حیاتی در مدیریت این بیماران است.
بزرگی شکم فراتر از سن بارداری: با افزایش حجم مایعاندازه رحم و به دنبال آن برآمدگی شکم فراتر از حد متناظر با سن بارداری رشد مییابد. مادر این وضعیت را به شکل احساس سنگینی سفتی مداوم و کشیدگی جلد شکم بهصورت پوسته کامپیوتر تجربه میکند. این عدم تطابق اندازه رحم با سن حاملگی در معاینه بالینی و سونوگرافی محسوس و مشخص است و به پزشک هشدار میدهد که بررسی دقیقتر حجم مایع را با شاخصهای AFI و SDP انجام دهد.
روشهای تشخیص مایع آمنیوتیک
آزمایش تحمل گلوکز (OGTT)
این آزمایش برای بررسی دقیق نحوه مدیریت قند خون توسط بدن مادر انجام میشود. در این روش مقدار مشخصی گلوکز به مادر داده شده و سطح قند خون در بازههای زمانی معین اندازهگیری میگردد. هدف اصلی تشخیص دیابت بارداری است که میتواند بر رشد جنین و سلامت مادر تأثیر بگذارد. انجام بهموقع این تست از بروز عوارض احتمالی ناشی از بالا بودن قند خون جلوگیری میکند.سونوگرافی آنومالی اسکن و اکوکاردیوگرافی قلب جنین
این معاینات پیشرفته برای بررسی دقیقتر ساختار بدنی و ارگانهای حیاتی جنین انجام میشوند. در آنومالی اسکن پزشک به دنبال نقصهای احتمالی در دستگاه گوارش و سایر اندامها میگردد. اکوکاردیوگرافی نیز به طور اختصاصی بر روی ساختار قلب و جریان خون جنین تمرکز دارد. این ترکیب اطمینان بیشتری از سلامت کامل تکامل جنین در دوران بارداری را فراهم میکند.مرکز دکتر طهمورسی بهترین انتخاب برای انجام سونوگرافی در فردیس کرج است. جایی که پزشکان با تجربه و متخصص سونوگرافی بارداری را با دقت و کامل انجام میدهند تا سلامت مادر و جنین بهدرستی ارزیابی شود.
آزمایشهای عفونی خون مادر (TORCH)
پنل TORCH مجموعهای از آزمایشهای خون است که برای شناسایی عفونتهای پنهان در مادر طراحی شده است. این آزمایشها شامل بررسی بیماریهایی نظیر توکسوپلاسموز، سایتومگالوویروس، سرخجه و سایر عوامل عفونی است. از آنجایی که برخی از این عفونتها میتوانند از مادر به جنین منتقل شده و آسیب جدی بزنند شناسایی آنها حیاتی است. مدیریت زودهنگام این موارد ریسک انتقال بیماری به جنین را کاهش میدهد.آمنیوسنتز
این روش یک آزمایش تهاجمیتر است که در آن نمونهای از مایع آمنیوتیک اطراف جنین گرفته میشود. این نمونه برای بررسی دقیقتر کروموزومها و سلامت ژنتیکی جنین مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین در برخی موارد از این روش برای کاهش حجم بیش از حد مایع آمنیوتیک استفاده میشود. آمنیوسنتز زمانی تجویز میشود که سونوگرافیها یا سایر آزمایشها نیاز به بررسی دقیقتر و قطعی داشته باشند.زیاد بودن آب دور جنین چه خطراتی دارد؟
خطر زایمان زودرس و پارگی کیسه آب: افزایش بیش از حد مایع آمنیوتیک فشار مضاعفی به کیسه آب و دهانه رحم وارد میکند. این فشار میتواند باعث پارگی زودرس کیسه آب یا شروع زایمان پیش از موعد شود. نتیجه این وضعیت تولد نوزاد نارس با مشکلات تنفسی و تغذیهای است که نیازمند مراقبت ویژه در بخش NICU خواهد بود.
احتمال افتادگی یا پرولاپس بند ناف: در شرایطی که آب جنین بیش از اندازه باشد فضای کافی برای حرکت جنین فراهم شده و احتمال قرارگیری غیرعادی بند ناف افزایش مییابد. هنگام پارگی ناگهانی کیسه آب جریان شدید مایع میتواند بند ناف را به سمت پایین رحم و خارج از بدن مادر فشار دهد. این افتادگی بند ناف باعث فشار بر آن شده و جریان خون و اکسیژن رسانی به جنین را مختل میکند که یک اورژانس جدی مامایی است.
تغییر وضعیت قرارگیری جنین (بریچ یا عرضی): فضای زیاد داخل رحم به جنین اجازه میدهد که آزادانه حرکت کرده و به جای وضعیت طبیعی سر به پایین در حالت بریچ (نشسته) یا عرضی قرار بگیرد. این وضعیتهای غیرطبیعی میتوانند زایمان طبیعی را دشوار یا غیرممکن سازند. در بسیاری از این موارد پزشک مجبور به انجام سزارین برای کاهش خطرات زایمان میشود.
احتمال خونریزی مادر پس از زایمان: رحمی که به دلیل حجم زیاد مایع آمنیوتیک بیش از حد کشیده شده پس از زایمان توانایی انقباض کافی برای بستن عروق خونی را ندارد. این عدم انقباض مناسب (آتونی رحم) میتواند منجر به خونریزی شدید پس از زایمان شود. این خونریزی اگر به موقع کنترل نشود تهدیدی جدی برای سلامت و حیات مادر است.
نتیجهگیری
زیاد بودن مایع آمنیوتیک هرچند یک هشدار در بارداری محسوب میشود. اما در اکثریت موارد با پیگیری سونوگرافیهای پریناتولوژی و کنترل بیماریهای زمینهای نظیر قند خون به یک زایمان ایمن ختم میگردد. مشورت پیوسته با پزشک متخصص و پرهیز از اضطراب کلید اصلی پشت سر گذاشتن این مرحله است. مرکز دکتر طهمورسی به عنوان بهترین تصویربرداری در فردیس کرج با بهرهگیری از پیشرفتهترین و بهروزترین دستگاههای تشخیصی تجربهای دقیق و مطمئن را برای مراجعین فراهم میکند. برای رزرو نوبت از این مرکز میتوانید از طریق دکمه دکمه دریافت نوبت یا شماره تماس 09003651880 اقدام نمایید.
منابع
mayoclinic.org m
nhs.uk
منابع
mayoclinic.org m
nhs.uk
سوالات متداول
هرچند نوع و مکانیسم این ناهنجاری تعیینکننده است زیرا همه اختلالات ادراری به یک شکل عمل نمیکنند. ناهنجاریهای انسدادی مانند تنگی مجرای ادرار یا دریچه پیشابراه خلفی معمولاً مانع خروج ادرار شده و در نتیجه مایع آمنیوتیک را کاهش میدهند. اما در مقابل، برخی اختلالات نادر مانند سندرم بارتر جنینی باعث دفع بیش از اندازه سدیم و تولید ادرار بسیار پرحجم توسط کلیههای جنین میشوند. همین ادرار فراوان و رقیق حجم مایع دور جنین را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد و علت اصلی پلیهیدرآمنیوس در این گروه از ناهنجاریها محسوب میشود.
محل قرارگیری جفت در دیواره قدامی خلفی یا جانبی رحم هیچ نقشی در تنظیم حجم مایع آمنیوتیک ندارد و این تصور رایج نادرست است. آنچه اهمیت دارد سلامت و عملکرد طبیعی جفت است نه موقعیت آناتومیک آن. در مقابل ضخامت غیرعادی جفت که به آن پلاسنتومگالی گفته میشود میتواند اهمیت بالینی داشته باشد. این ضخیم شدن غیرطبیعی که اغلب ناشی از عفونتهای مادرزادی هیدروپس جنینی یا ناسازگاری خونی است ممکن است همزمان با پلیهیدرآمنیوس دیده شود و باید از نظر علت زمینهای بررسی گردد.
هورمونهای تیروئیدی نقش مهمی در تنظیم متابولیسم پایه و عملکرد قلب هم در مادر و هم در جنین دارند. بنابراین اختلال در آنها میتواند تعادل مایعات را برهم بزند. کمکاری یا پرکاری کنترلنشده تیروئید مادر با تغییر در سطح هورمونهای عبوری از جفت متابولیسم و برونده قلبی جنین را تحت تأثیر قرار میدهد. این تغییرات همودینامیک به نوبه خود بر میزان ادرار تولیدی جنین و در نتیجه حجم مایع آمنیوتیک اثر میگذارد. به همین دلیل اندازهگیری سطح هورمونهای تیروئید (TSH و T4) بخشی از بررسیهای روتین در مادرانی است که پلیهیدرآمنیوس بدون علت مشخص دارند.
لیست نظرات
مریم حسینی
من برای سونوگرافی بارداری به مرکز دکتر طهمورسی مراجعه کردم. واقعاً از کیفیت دستگاهها عالی بود تصاویر واضح و دقیق بودن و پزشک هم با حوصله و دقت همه چیز رو توضیح دادن. حسابی خیالم راحت شد
مریم احمدی
بسیار عالی بود هم پرسنل خیلی خوشبرخورد و مهربون بودن و هم کارشون رو با دقت بالا انجام دادن. از اینکه با آرامش و احترام برخورد میکنن خیلی ممنونم.
مهتاب رضایی
برای انجام سونوگرافی به مرکز دکتر طهمورسی مراجعه کردم و از کیفیت دستگاههای فوقالعاده مدرن و بهروزشان بسیار راضی هستم. تصویربرداری شفاف و دقیقی بود که به من اطمینان کامل داد.
